Jantine Nierop beweegt zich in haar pastorale en academische werk op het kruispunt van de Nederlandse en Duitse context. In dit boek brengt zij haar expertise als voormalig leidinggevende van het studiecentrum voor gendervraagstukken van de Evangelische Kirche samen met haar ervaring als predikant binnen diezelfde kerk en haar werk aan de universiteit van Heidelberg. Het resultaat is een doordachte en kritische verweving van pastorale, theologische en academische reflecties over gender en queertheorie.
Vooraleer dieper in te gaan op de inhoud, is het echter nuttig stil te staan bij de ondertitel van het boek die belangrijke aanwijzingen biedt voor de interpretatie ervan. Dit boek is inderdaad een soort van bekeringsverhaal, ook al wordt dat in het boek wat tegengesproken (p. 84). Nierop geeft in de ondertitel aan dat ze een bepaalde visie had en dat die veranderd is. Men zou dan kunnen beargumenteren dat dit boek zich laat lezen als een vorm van intellectuele autobiografie, of als het werk van een geëngageerde academica die zich uitspreekt over een onderwerp dat haar na aan het hart ligt. Volgens mij ligt de waarheid ergens in het midden en zorgt de sterk autobiografische stijl ervoor dat het boek binnen een eigensoortig genre valt waarin de persoonlijke ommekeer van de auteur effectief ook centraal staat. Niet alleen wat de auteur beschrijft, maar ook hoe de auteur zich persoonlijk verhoudt tot het thema en hoe ze het beleeft en aan den lijve ondervonden heeft, speelt dus wel degelijk een belangrijke en centrale rol. Bovendien, zoals zowel de titel en de ondertitel doen vermoeden, gaat het over een onderwerp dat niet lichtzinnig behandeld kan en mag worden (iets dat Nierop trouwens ook niet doet). Het dient wel gezegd te zijn dat Nierop netelige thema’s aanraakt die in allerlei richtingen (zowel progressief als conservatief om dan maar de twee containertermen te gebruiken) heel snel het object kunnen worden van polarisatie.
Deze korte ‘waarschuwing’ dient niet gelezen te worden als een conversation stopper. Ik probeer namelijk het gesprek net mogelijk te maken door aan te geven dat het over gevoelige en heel persoonlijke thema’s gaat. Daarom wil ik, na deze zogezegde leeswaarschuwing, ook benadrukken dat het moed vergt van de auteur om openlijk toe te geven dat haar positie ten aanzien van een bepaald thema veranderd is. Dat vervolgens helder en zonder omwegen onder woorden brengen, verdient op zichzelf waardering. Bovendien, en dat laat Nierop heel goed zien, roepen vraagstukken omtrent gender en queer heel snel hevige gevoelens op, aan alle zijden van het ideologische spectrum (al had Nierop volgens mij wel meer in de verf mogen zeggen dat het debat niet alleen aan progressieve kant ontspoort).
Het boek biedt in zes hoofdstukken zowel een beknopt overzicht van recente literatuur als een duidelijke uiteenzetting van de visie van de auteur. Het eerste hoofdstuk bespreekt en bekritiseert de recente ontwikkelingen met betrekking tot het concept gender. In het hele boek beargumenteert Nierop dat sekse, het biologische gegeven van de menselijke identiteit, essentieel en normatief relevant zijn voor hoe we identiteit als man of vrouw vormgeven. Het tweede hoofdstuk kijkt dan naar het begrip zelfidentificatie en de manier waarop de Duitse protestantse kerken daarmee zijn omgegaan. In het derde hoofdstuk presenteert Nierop haar bijbels-theologische visie op gender en geslacht en stelt ze dat “een man een man is en een vrouw een vrouw” (p. 71). Vervolgens schetst zij in het vierde hoofdstuk wat zij beschouwt als de opmars van het concept genderidentiteit binnen de Duitse protestantse kerken. Het vijfde hoofdstuk is tenslotte een kritiek op de huidige medische genderzorg met in het bijzonder aandacht voor de genderzorg aan minderjarigen. Hoofdstuk zes bespreekt nog beknopt de ophefmakende zaak van het Hooggerechtshof in Groot-Brittannië waarbij transvrouwen niet als vrouwen gelden.
Zoals in elke recensie het geval is, verdient ook dit boek een kritische noot. Ik ben zelf een mannelijke witte rooms-katholieke theoloog en filosoof en aldus wel bekend met een deel van het debat dat Nierop weergeeft en bespreekt. Het debat over gender en queer raakt mijn persoonlijke leven niet rechtstreeks, maar het gaat me wel ter harte. Al te vaak heb ik van dichtbij gezien welke schadelijke gevolgen een gebrekkige omgang met dergelijke complexe vragen kan hebben, bijvoorbeeld binnen de Katholieke Kerk. Tegen de achtergrond van de traditionele positie van de Katholieke Kerk is Nierops belangstelling voor de Vaticaanse standpunten over gender en sekse volkomen begrijpelijk omdat ze nauw bij die van zichzelf aanleunen. Toch blijft die dimensie van haar analyse naar mijn gevoel enigszins onderontwikkeld. De eerder beperkte maar toch expliciete verwijzingen naar de katholieke traditie, gecombineerd met mijn eigen affiniteit daarmee, vormen de aanleiding om een uitnodiging te richten aan collega-theologen. Mijn uitnodiging is tweeledig. Enerzijds verdient het exegetische materiaal dat Nierops positie ondersteunt een grondigere bespreking door onder meer exegeten. Anderzijds vraagt ook de wijze waarop de bijbelse theologie, en de Schrift in het algemeen, de hedendaagse theologie beïnvloedt om verdere studie. Juist op dat punt bestaan er aanzienlijke verschillen tussen christelijke gemeenschappen en kerken. Die blijven in dit boek echter onder de radar.
In wat volgt wil ik echter de nadruk leggen op enkele retorische aspecten van het boek die soms het inhoudelijke aspect in de weg staan. Een meer fijnmazige theologische analyse laat ik, mede wegens plaatsgebrek, graag over aan andere recensenten. Het bekeringnarratief speelt een centrale rol. Het narratief wordt sterk in de verf gezet door de autobiografische vignetten waarin de auteur de eigen ervaring meegeeft en er verder op reflecteert. Het gebruik van autobiografische vignetten zorgt echter ook voor een soort van immunisering van de reflecties. Lezers ervaren namelijk terecht frustratie wanneer het lijkt alsof iemands academische vrijheid wordt beknot vanwege haar minder populaire of minder modieuze standpunten. Tegelijkertijd dient opgemerkt te worden dat sommige observaties nogal stellig en zonder al te veel context geponeerd worden. Het openingsvignet bij de gynaecoloog doet elke lezer vrij snel vermoeden welke richting het uitgaat. De biologische ervaring van het zwanger zijn, speelt een centrale rol in het betoog van Nierop. In het verdere verloop van het boek komt een meer uitgebreide bespreking van wat het betekent om kinderen te hebben, bijvoorbeeld voor mensen die zich aangetrokken voelen tot personen van hetzelfde geslacht, niet meer uitvoerig aan bod. Vruchtbaarheid en ouderschap spelen een centrale rol in het debat over gender en seksualiteit. Die thema’s zijn bovendien van groot belang binnen de theologische ethiek rond seksualiteit en gender, maar ook binnen bredere tradities van natuurwetsdenken. Dat ontbreekt in het boek.
Het dient ook opgemerkt te worden dat de uithaal naar Mariecke van den Berg op basis van de geciteerde zin op de bladzijdes 69 en 70 heel ongemakkelijk aandoet. De lezer, of ikzelf in ieder geval, begrijpt wel wat Nierop wil zeggen wanneer ze van den Berg bekritiseert, maar de positie van van den Berg wordt niet volledig weergegeven en niet afdoende weerlegd. Op zich is dat misschien niet zo een groot probleem, maar het signaleert wel een moeilijkheid aangezien van den Berg in dit debat wel echt een interessante stem is met een duidelijke theologisch onderbouwde positie over gender(identiteit). Dit is opnieuw eerder een retorisch argument, maar het correct weergeven van een intellectuele tegenstander is van belang en verdient meer dan een verwijzing naar een opiniestuk. Het is bovendien extra van belang omdat Nierop aantoont dat er in dit debat vaak gebrek is aan intellectuele eerlijkheid en dat haar eigen standpunten ook niet altijd correct of volledig weergegeven worden. Een derde en laatste element van kritiek is eerder een open vraag aan Nierop en bij uitbreiding aan de gehele samenleving. Is er echt een soort van nul som argument waarbij de uitbreiding van bijvoorbeeld transrechten altijd en noodzakelijk een vermindering van vrouwenrechten inhoudt? In het boek klinkt het uiteindelijk zelfs dat transrechten de mensenrechten van vrouwen ondermijnen. Dat is geen kleine claim. Het is bovendien een claim die zich als bot wapen laat inzetten om met boutades discussies te beslechten. Ik heb bovendien ook het gevoel dat uiteindelijk vooral de biologische cisgendermannen slecht uit dit boek komen (een categorie waartoe ik zelf dus behoor). Het geweld van voornamelijk mannen ten opzichte van vrouwen is een ontegensprekelijk probleem en dient ten allen tijden en onomwonden veroordeeld en afgewezen te worden. Ik ben er echter niet van overtuigd dat het oneigenlijke gebruik van transrechten door mannen om vrouwen te kwetsen een voldoende argument is om transrechten tout court te beknotten of zo hevig te bekritiseren. Ook hier gaat Nierop, enigszins begrijpelijk in een kort boek, wel met zevenmijlslaarzen door complexe argumenten.
Al bij al heb ik meer vragen en kritische bedenkingen geformuleerd dan ik gewoon ben te doen in een recensie. Dat komt omdat ik dit boek niet kon wegleggen zonder met een gevoel van ongemak achter te blijven. Misschien schuilt daarin net een van de grootste verdiensten van het boek: het stelt op een respectvolle wijze een aantal progressieve vanzelfsprekendheden ter discussie en trekt daarmee het tapijt weg van onder menig zelfgenoegzame progressieve denker die zich comfortabel beweegt binnen een vertrouwde kring van gelijkgestemden. Quod mezelf. Nierop toont dat er, zoals bij vele ethische vraagstukken, uitwassen, blinde vlekken en pijnlijke waarheden zijn die al dan niet bewust genegeerd worden.
Mijn ongemak ligt uiteindelijk vooral hierin dat naar mijn gevoel het kind van de LGBTQAI+-beweging (in de breedste zin van het letterwoord) wel erg gemakkelijk met het badwater van bepaalde, terecht bekritiseerde, excessen wordt weggegooid. Uiteindelijk moet elke lezer zelf een oordeel vellen over of dat terecht is of niet. Ik nodig de lezer dan ook uit om dit boek ter hand te nemen en volledig uit te lezen. Nierop gaat systematisch te werk en bouwt haar argumentatie stap voor stap op. De verschillende argumenten die zij ontwikkelt, komen het best tot hun recht wanneer ze worden gelezen in de volgorde waarin ze worden gepresenteerd. Terloops, en ter besluit, merk ik nog op dat het Nederlands blijkbaar vrij eenvoudig ruimte biedt (zij het minder gemakkelijk dan het Engels) voor inclusiever taalgebruik. In de vorige zinnen had ik bijvoorbeeld evengoed kunnen schrijven: “de lezer moet zelf zijn oordeel vormen” en dat zou velen niet opgevallen zijn. Juist in een boek dat handelt over gender en de plaats van vrouwen in samenleving en kerk, is het daarom opvallend dat Nierop niet consequenter gebruikmaakt van dergelijke mogelijkheden.
|