Historicus Sieg Monten publiceerde in 2022 ‘Historische atlas van de Lage Landen 814-1256’ en in 2024 het vervolg ‘Historische atlas van de Lage Landen 1257-1439’. Nu verschijnt het derde en laatste deel en het slotstuk van het ambitieus drieluik over de middeleeuwse geschiedenis van België en Nederland: ‘Historische atlas van de Lage Landen 1440-1559’.
Dit deel begint in 1440 met de verkiezing van Frederik III van Habsburg tot Rooms-koning en eindigt in 1559 met het vertrek van Filips II naar Spanje. De rode draad is wat we vandaag de ‘eenmaking van de Nederlanden’ noemen, een van de beslissende episodes uit de geschiedenis van de Lage Landen. Immers na een woelige eeuw, gekenmerkt door dynastieke toevalligheden, oorlogen en opstanden, geraakten de gewesten in de Lage Landen steeds nauwer met elkaar verbonden. Grenzen verschoven, machtsverhoudingen veranderden en het bestuur werd stap voor stap gecentraliseerd. Maar dat was zeker geen rechtlijnige geschiedenis, zoals Monten terecht benadrukt. Hij laat zien hoe de Habsburgers erin slaagden de volledige hegemonie over bijna alle Nederlandse gewesten, uitgenomen het prinsbisdom Luik, naar zich toe te trekken en ze vervolgens tot een geopolitieke eenheid om te smeden en te laten vervellen tot provincies van het Habsburgse wereldrijk.
Het concept van deze atlas blijft hetzelfde als dat van de vorige delen. Hij volgt de geschiedenis van de Lage landen aan de hand van historische kaarten en maakt zichtbaar hoe grenzen verschoven, waar veldslagen werden uitgevochten en hoe vorsten, steden en edelen verwikkeld raakten in het diplomatieke schaakspel. Elk van de zeventien hoofdstukken begint met een van de zeventien speciaal voor deze atlas getekende zwart-wit-kaarten van de territoriale situatie, die de gebeurtenissen in de betreffende periode visualiseert. Monten neemt ook nu weer als cesuren de regeringsperioden van de Duits-Roomse vorst, die, op Kroon-Vlaanderen na, het – aanvankelijk grotendeels virtuele – centrale gezag in de Lage Landen belichaamde. Door de beperkte mogelijkheden om alle gebeurtenissen van een regeringsperiode op één kaart te visualiseren, wordt een regering in meerdere stukken opgedeeld. Zo behandelt Monten de politieke evolutie in de Lage Landen met als resultaat een kroniekachtig boek dat de territoriale verschuivingen op de voet volgt.
Monten maakt uitsluitend gebruik van bestaande publicaties. De verdienste van zijn werk ligt in de voor deze atlas speciaal opgestelde historische kaarten met dezelfde schaal, wat het mogelijk maakt om de kaarten naast elkaar te leggen, zodat ze een cartografische tijdslijn vormen. Ook al ligt de nadruk op de politieke verschuivingen, toch heeft de auteur ook oog voor niet-politieke aspecten, zoals de verfransing van Brussel, sodomie in de 15de eeuw, de introductie van de boekdrukkunst, de stormvloeden langs de Noordzeekust, enz.
Een lijst van symbolen, afkortingen en vertalingen van plaatsnamen vooraan en achteraan stambomen van de huizen Habsburg, Valois-Bourgondië, Valois en Van der Mark en een bibliografie vervolledigen dit slotdeel van de atlastrilogie. Wel ontbreekt een register. Een spijtige bemerking: de grens tussen het Heilig Roomse Rijk en het koninkrijk Frankrijk ligt op de kaarten, zoals in de vorige atlasdelen, niet op de Schelde, maar volgt eerder een lijn op het tracé van het huidige kanaal Gent-Terneuzen, wat jammer is voor een historische atlas.