In ‘Geschiedenis zonder plan. Over keuzes, toeval en gevolgen’ bundelt de Nederlandse historicus Wim Jurg een aantal persoonlijke reflecties en essays over geschiedenis en het leven. De auteur was na zijn historische opleiding in Groningen in de jaren 1970 lange tijd professioneel actief in de Nederlandse culturele sector. Hij maakte theaterbewerkingen, schreef een viertal historische romans en een drieledige historische studie: ‘De vierde eeuw of hoe het christendom staatsgodsdienst werd’ (Damon, 2022³), ‘De lange zevende eeuw of hoe christendom en islam de macht verdeelden’ (Damon, 2022²) en ‘Nieuw Rome. Het bijna moderne Oost-Romeinse rijk van de vijfde en zesde eeuw’ (Damon, 2023).
De voorliggende publicatie bestaat uit qua inhoud verschillende bijdragen van wisselende lengte en waarvan er enkele al eerder verschenen. Sommige essays onderbouwen expliciet de geschiedenisvisie van de auteur, zoals die in de vermelde boeken over de late oudheid en de vroege middeleeuwen impliciet aanwezig is. Daarin schuwde hij alomvattende en structurele verklaringen, maar reconstrueerde minutieus de gang van zaken. Dat staat haaks op zijn voorheen beleden geschiedenisopvatting. De auteur was immers tijdens zijn historische vorming in Groningen in de late jaren 1970 sterk onder invloed van de marxistische geschiedfilosofie geraakt. Getuige zijn historisch werk in de 21ste eeuw nam hij daar volledig afstand van.
In het eerste programmatische deel van de bundel ‘Om te beginnen. Velen in de geschiedenis hadden plannen. De geschiedenis zelf heeft geen plan’ laat Jurg zien dat het verleden zich niet laat vangen in één alles verklarende theorie en waarom zulke alomvattende verklaringen uiteindelijk tekortschieten. De geschiedenis kent geen vooraf bepaald doel, maar wordt gevormd door menselijke keuzes, toeval, geluk en pech, zoals hij overigens ook duidelijk liet zien in de vermelde historische trilogie. Juist daarom blijft volgens Jurg de geschiedschrijving onmisbaar om te begrijpen hoe de wereld waarin wij leven, is geworden zoals zij is.
De andere essays voeren de lezer van de oudheid via de middeleeuwen en Willem van Oranje naar de ‘val’ van de Berlijnse Muur en het moderne Amerika. Onderweg komen onderwerpen aan bod zoals burgerschap zonder democratie, als niet-gelovige schrijven over godsdienst, leiderschap volgens Gregorius de Grote, het vertalen van een middeleeuwse oorkonde, het gevaar van historische vergelijkingen, migratie, Europa en de Nederlandse koloniale geschiedenis. Het laatste deel onderzoekt de verhouding tussen geschiedschrijving en historische fictie. In verschillende bijdragen vertelt Jurg terloops over zijn eigen leven en de ontwikkeling van zijn eigen historisch denken als reactie op de veranderende tijdsomstandigheden.
Sommige van de helder geschreven essays en bijdragen blijven wel verrassend kort en beslaan maar twee of drie bladzijden. Jurg raakt beslist interessante problematieken aan en opent interessante perspectieven, maar soms blijft de lezer wat op zijn honger. Sommige essays zouden gerust meer uitgewerkt mogen en kunnen worden. De verantwoording achteraan blijft overigens ook nogal beknopt.