‘Occulte complotten en samenzweringen’ is na ‘Meesters van de magie. Een geschiedenis van het westerse occultisme’ (2025) en ‘Heksenjacht. De vervolgingen in Europa en Amerika’ (2025) binnen twee jaar een derde publicatie van historicus en neerlandicus Ruud Vermeer, eerder hoofdredacteur van het opgeheven ‘Pandora, tijdschrift voor kunst & literatuur’.
Vermeer beschrijft de geschiedenis van groepen die doorheen de eeuwen werden verdacht van het organiseren van geheime complotten tegen de bestaande orde. Het gemeenschappelijke van al deze groepen is dat ze zich bezighielden met andere vormen van religie, filosofie en wetenschap dan in die tijd de norm was: ze waren heterodox tegenover de toenmalige religieuze, filosofische of wetenschappelijke orthodoxie. De auteur trekt een min of meer doorlopende lijn vanaf de middeleeuwen tot nu van groepen die werden beschuldigd van samenzweringen allerhande tegen de bestaande orde in West-Europa.
De auteur begint met de vervolging van de katharen (hoofdstuk 1), gevolgd door de vervolging van andere ketters en van heksen in het ancien régime (2) en van de Orde van de Tempeliers in het begin van de 14de eeuw (3). Hij bespreekt de profetieën van Nostradamus (4) en de verschillende vormen van het utopisch denken (5), gaat in op de in de 17de eeuw ontstane rozenkruisers (6) en de in de 18de eeuw verschijnende vrijmetselaars, meer bepaald die vrijmetselaars die zich presenteerden als opvolgers van de Orde der Tempeliers (7). Hij focust vervolgens op de moderne tijd met ‘De Protocollen van de Wijzen van Zion’ (8), de ‘Ordo Templis Orientis’ (9) en ‘Het occulte rijk’ tijdens het interbellum en het nazisme (10). Hij eindigt met een kort hoofdstuk over het naoorlogse complotdenken (11) en een hoofdstuk over het ‘geheim’ van Rennes-le-Château’, dat in de belangstelling kwam door ‘The Holy Blood and the Holy Grail’ (1984), waarin werd beweerd dat er een bloedlijn van Jezus bestond vanaf de landing van de door Jezus bezwangerde Maria Magdalena tot vandaag – beroemd door de ‘De Da Vinci Code’ van Dan Brown –, en dat ook geassocieerd wordt met de ‘schat’ van de katharen, zodat hij wederom aanknoopt bij hoofdstuk 1.
Uit de inhoud blijkt het opzet om de hele geschiedenis van het complotdenken te behandelen in uiteindelijk twaalf relatief op zichzelf staande hoofdstukken. De auteur gaat dan ook met zevenmijlslaarzen door de geschiedenis en baseert zich op deelstudies. Evenwel gebruikt hij niet altijd de meest historisch verantwoorde en recentste literatuur, zoals bijvoorbeeld blijkt voor het thema ‘katharen’. Verder suggereert het samenbrengen van die diverse onderwerpen onder dezelfde noemer te veel gelijkvormigheid tussen die historische fenomenen. De vervolging van de katharen was van een andere orde dan de vervolging van de Tempeliers. En de heksenvervolging berustte van meet af aan op een waanidee, evenals het geloof in een joodse samenzwering in functie van de wereldheerschappij. Ruud Vermeer hanteert dan wel een licht ironische ondertoon, maar het valt te betwijfelen of die toon complotdenkers op andere gedachten kan brengen, al was dat misschien niet het opzet.
Het probleem van dit overigens leesbaar boek is dus dat het te veel ongelijksoortige historische fenomenen samenbrengt, zodat er analogieën worden gesuggereerd die er niet zijn. Zwart-witillustraties in de tekst en achteraan een beknopte literatuurlijst vervolledigen dit leesbaar vulgariserend overzicht van een millennium Europees complotdenken.