Familielexicon (vert. Jan van der Haar)

Natalia Ginzburg (1916–1991) wordt beschouwd als een van de grootste Italiaanse auteurs uit de tweede helft van de 20ste eeuw. “Familielexicon” is zonder meer een hoogtepunt in het rijke œuvre van Natalia Ginzburg. In het boek brengt de auteur haar Italiaanse familie en het milieu waarin zij opgroeide tot leven. Het boek bestrijkt de periode van de jaren twintig tot vijftig van de vorige eeuw. De auteur bracht haar jeugd door in een burgerlijk, geassimileerd-joods gezin. Haar vader Giuseppe Levi, een Joodse wetenschapper, gaat geheel op in zijn werk. Haar moeder Lidia Tanzi is van oorsprong katholiek. Natalia is het nakomertje, de laatste van vijf kinderen. Vader Giuseppe is een knorrig man die makkelijk zijn stem verheft tegen vrouw en kinderen. Moeder Lidia lijkt veel te klagen, maar is in wezen een vrolijk, opgewekt mens. Samen vormen ze de kern van het gezin Levi, waar altijd gediscuteerd wordt over boeken en politiek, waar vrienden en vriendinnen langskomen. Achtergrond van dat bruisend leven is de opkomst van Mussolini en het fascisme. Het huis van de Levi’s in Turijn groeit stilaan uit tot een plek waar de antifascisten elkaar vinden. Als jongste kind was Natalia eerder waarnemer van alles wat er rond zich afspeelde. Haar eigen stem kwam niet of weinig aan bod. Een ‘kluns’ werd ze smalend door haar weinig geïnteresseerde vader genoemd. En Natalia blonk als kind nergens in uit. Daarbij komt nog dat Giuseppe Levi de voorkeur gaf aan thuisonderwijs. Daardoor werd Natalia, het nakomertje, als het ware veroordeeld tot eenzaamheid. In “Familielexicon” komt Natalia wel aan het woord. De aparte formule die ze in het boek hanteert zorgt er voor dat het boek niet verzandt in banale jeugdherinneringen. ‘Ik heb alleen opgeschreven wat ik me herinnerde. (…) Ik had niet zo’n zin om het over mezelf te hebben. Dit is dan ook niet mijn verhaal, maar veeleer, ondanks leemtes en lacunes, het verhaal van mijn familie,’ aldus de auteur in een woord vooraf. Zij kiest er resoluut voor om de polyfonie aan stemmen die zij zich herinnert, op te tekenen vanuit het standpunt van het kind dat zij toen was. Geschreven vanuit de eerste persoon enkelvoud, stelt ze niet zichzelf centraal; wel haar familieleden: haar ouders, hun vrienden en haar broers en zus. Die veelheid van stemmen maakt van “Familielexicon” een bijzonder levendig boek. Terzelfdertijd is er in het boek ook afstandelijkheid: de kleine Natalia hoort veel, maar begrijpt niet altijd de reikwijdte van wat ze verneemt. Die afstandelijkheid trekt de auteur ook door in sobere, haast terloopse manier waarop zij verslag uitbrengt over het vreselijke dat haar in de oorlogsjaren overkomen is: de dood van haar eerste echtgenoot, Leone Ginzburg, gestorven in februari 1944 aan de mishandelingen van de SS’ers in de van Regina Coeli gevangenis van Rome. Wellicht koos de auteur voor die aanpak om de aandacht niet af te leiden van waar het haar om te doen was: de klanken van haar jeugd tot leven brengen. “Familielexicon” verscheen in maart 1963 en werd in juli bekroond met de belangrijkste literaire prijs van Italië, de Premio Strega. Met deze nieuwe vertaling kan het boek opnieuw zijn weg vinden naar een vernieuwd lezerspubliek.