Religie en het ontstaan van de moderne tijd (vert. Maria ter Steeg)

De Amerikaans-Belgische filosoof Louis Dupré (1925-2022) is voor de gespecialiseerde lezer geen onbekende, maar voor het grotere publiek geldt dat vermoedelijk niet. Het is daarom lovenswaardig dat Otheo Books inzet op de vertaling van dit werk dat een blijvende relevantie heeft omwille van de inhoud. In een vlotte vertaling, neemt Dupré de lezer mee in een overzicht van hoe religie en het ontstaan van de moderniteit met elkaar verweven zijn in een positieve en in een negatieve zin. Dupré merkt bijvoorbeeld op dat zeker in de moderniteit de maatschappelijke en culturele transformaties zich veel sneller voltrokken dan voorheen, maar dat de kiem voor die transformaties vaak vele eeuwen eerder te vinden waren. Negatief gezien betekent dit dat het conflict tegen bepaalde vormen van godsdienst en geloof niet ingebeeld zijn. Positief gezien echter, geeft dit aan dat het verhaal van het ontstaan van de moderniteit een veel genuanceerder verloop kent dan soms wordt aangenomen. Dupré presenteert de historisch evolutie in twee grote stappen. In een eerste beweging bespreekt hij hoe de synthese tussen het christendom en de westerse cultuur onder druk kwam te staan en uiteindelijk tot een einde is gekomen. Hij keert terug naar de Griekse filosofie en haar invloed op het denken van Thomas van Aquino, en laat zien hoe Thomas erin slaagt een synthese tot stand te brengen tussen Aristotelische filosofische concepten en het geloof. Door vervolgens de nominalistische kritiek te bespreken en de verdere ontwikkelingen in de Reformatie, het humanisme, het jansenisme en de barok te schetsen, toont Dupré — opnieuw zeer beknopt — de complexiteit van dit verhaal. Dit verklaart dan ook de uitvoerige aandacht centraal in het boek voor de opkomst van de verlichtingen en de ontwikkeling van vormen van deïsme en atheïsme. In tegenstelling tot wat sommige criticasters van geloof stellen, verdwijnt godsdienst na het uiteenvallen van deze synthese echter niet helemaal van het terrein. Dat is de tweede grote stap in het verhaal van Dupré. Hij laat zien hoe de rol van godsdienst in het intellectuele leven grondig is veranderd, en welke uitwerking dit heeft in (i) de romantische literatuur — waarbij hij ingaat op Goethe, Schiller en Hölderlin —, (ii) de filosofie, in het bijzonder bij Schelling, en (iii) de theologie, met aandacht voor Schleiermacher en Kierkegaard. Dit boek is bedoeld voor het grotere publiek, anders had het niet vertaald moeten worden naar het Nederlands en had een heruitgave van het Engelse origineel volstaan. Echter, net omdat het boek het brede publiek voor ogen heeft, verdiende het misschien toch een inleiding door een specialist die kort had kunnen uiteenzetten hoe dit boek verstaan kan worden en hoe het binnen het oeuvre van de auteur past. Dupré veronderstelt daarbij aanzienlijk wat voorkennis of vertrouwdheid met de materie, en beweegt zich soms met grote stappen, zonder daarbij aan nauwkeurigheid in te boeten, door complexe historische ontwikkelingen. Dit komt waarschijnlijk ook deels voort uit de oorsprong van het boek. In eerste instantie waren de bijdragen lezingen die hij in 2005 en 2006 aan de universiteit van Notre Dame in de VS gehouden heeft. Deze oorsprong verklaart de ietwat verhalende en uitwaaierende stijl. Voor een gemiddelde lezer, waartoe ik mezelf ook reken, gaat het historisch overzicht en de bespreking van concrete voorbeelden dan soms ook wel snel. Het is desalniettemin een lezenswaardig boek dat uitnodigt om meer van Dupré te lezen en dat bijdraagt aan een genuanceerde duiding van de wijze waarop geloof en cultuur uit elkaar zijn gegroeid, terwijl het tegelijk erkent dat hun onderlinge relatiestatus nog steeds ‘ingewikkeld’ blijft.