Hannah Arendt. Mens & maatschappij in meervoud

Hoewel Hannah Arendt (1906-1975) ondertussen 50 jaar geleden gestorven is, blijft ze één van de meest gelezen filosofen van onze tijd. Haar werken worden nog altijd heruitgegeven en ook studies over haar leven en oeuvre blijven verschijnen. Dat heeft zeker te maken met de blijvende actualiteit van de onderwerpen die ze behandelde: goed en kwaad, totalitarisme, revolutie, democratie, politieke vrijheid en burgerbetrokkenheid, migratie en menselijkheid, slachtofferschap, diversiteit en pluraliteit, het ethos van maakbaarheid, bureaucratie, opvoeding, liefde voor de wereld (amor mundi), nataliteit (het vermogen om opnieuw te beginnen), gedachteloosheid versus oordeelsvermogen enzovoort. Arendt blijft een inspiratiebron voor het publieke debat over tal van maatschappelijke kwesties. Onder meer tijdens een studiedag van de VUB en het Hannah Arendt Instituut in Mechelen op 14 december 2023 bogen filosofen, politici, onderwijsmensen en maatschappelijk betrokken denkers zich over haar oeuvre in het licht van de actualiteit. Hun zestien bijdragen werden nu gebundeld in het boek “Mens & maatschappij in meervoud”. Meerstemmigheid is er zeker en net het debat in de publieke ruimte diende volgens de joods-Amerikaanse filosofe – geboren in Duitsland – de plek van pluraliteit te zijn. Vandaag worden we helaas doodgeslagen vanuit een ideologisch absurde neutraliteit die alle andersheid wil uitwissen. Meningsverschillen zouden daarentegen juist welkom moeten zijn en ook het oeuvre van Arendt is niet altijd eenduidig te interpreteren, maar ze getuigde wel altijd van een scherpe geest die verantwoordelijkheid en verbeeldingskracht, kritisch denken en morele moed combineerde. In de verandering van tijdperk die we nu meemaken, zijn haar vragen en visies bijzonder relevant. Ze kunnen ons helpen een visie te ontwikkelen op alle crises die we meemaken, waarbij we het goede voor ogen houden en ons niet laten meeslepen in fake news, drogredeneringen of plat amusement, in louter technocratische of economische logica’s. Arendt helpt ons om de onverschilligheid en de oppervlakkigheid te doorbreken en de ontmenselijking tegen te gaan. Zelfs in deze op hol geslagen tijden mogen we de hoop niet opgeven, want ook dat leert deze filosofe ons: er is altijd een nieuw begin mogelijk. Elke nieuwe geboorte herinnert ons daaraan. Nataliteit kenmerkt de mensheid. Alleen moet dan wel het algemeen belang terug primeren en zal iedereen zijn steentje moeten bijdragen om de wereld effectief beter te maken en om onze planeet leefbaar te houden voor toekomstige generaties. Veel mensen voelen zich nu niet gezien of gehoord. Daardoor haken ze af of stellen ze hun vertrouwen in demagogen en populisten. Er is nood aan politieke opvoeding om die tendensen tegen te gaan. Er is werk aan de winkel om onze democratie te redden en niet te vervallen in nieuwe vormen van totalitarisme. Arendt lezen biedt daarbij alvast inspiratie en kan als antidotum werken. Ze voedt onze ‘amor mundi’ en moedigt ons aan om open te staan voor het onverwachte.